Blog
Gabin Nedir?
Sözleşme özgürlüğü, taraflara diledikleri içerikte sözleşme yapma serbestisi tanımakla birlikte, bu özgürlük mutlak değildir. Taraflardan birinin, diğerinin zayıf durumunu bilerek ve isteyerek istismar etmesi, edimler arasında olağanüstü bir dengesizlik oluşturması durumunda gabin (aşırı yararlanma) söz konusu olur.
Gabin, Türk Borçlar Kanunu’nda düzenlenmiş olup, sözleşme serbestisine getirilen istisnai ve önemli bir sınırlamadır. Amaç, özellikle zor durumda kalmış, tecrübesiz veya düşüncesiz davranan tarafa karşı diğer tarafın haksız kazanç elde etmesini önlemektir.
Gabinin Kanuni Dayanağı
Türk Borçlar Kanunu’nun 28. maddesi, gabin kurumunu ayrıntılı şekilde düzenlemektedir. Maddeye göre;
- Tarafların üstlendikleri karşılıklı edimler arasında açık ve belirgin bir oransızlık bulunmalı,
- Bu oransızlık, zarar görenin zor durumundan, düşüncesizliğinden veya deneyimsizliğinden yararlanılarak oluşturulmuş olmalıdır.
Bu şartların birlikte gerçekleşmesi hâlinde zarar gören taraf, ya sözleşme ile bağlı olmadığını bildirerek edimini geri isteme, ya da sözleşmenin geçerliliğini koruyup edimler arasındaki dengesizliğin giderilmesini talep etme hakkına sahiptir.
Gabinin Unsurları
Gabinin varlığından söz edebilmek için hem objektif hem de sübjektif unsurların birlikte bulunması gerekir:
- Objektif unsur – Edimler arasındaki açık oransızlık:
Sözleşme konusu edim ile karşı edim arasında, dürüstlük kuralına göre kabul edilemeyecek derecede bariz bir değer farkı olmalıdır. Bu oransızlık, somut olayın özellikleri dikkate alınarak hâkim tarafından takdir edilir. - Sübjektif unsurlar – Zayıf durumdan yararlanma:
- Zarar gören, diğer tarafa göre darda olma, deneyimsizlik veya düşüncesizlik hâllerinden birinde bulunmalıdır.
- Karşı taraf, bu özel durumu bilerek ve bundan faydalanmak kastıyla hareket etmiş olmalıdır.
Yalnızca değer farkının varlığı, tek başına gabin için yeterli değildir. Bu farkın, karşı tarafın zayıf durumunun bilinçli biçimde sömürülmesi suretiyle ortaya çıkması gerekir.
Yargıtay’ın Gabin Konusuna Yaklaşımı
Yargıtay uygulamasında gabin, özellikle ekonomik açıdan sıkıntılı, hukuki bilgi ve deneyimi sınırlı kişilerin, gerçek değerinin çok altında mal devretmeleri gibi durumlarda gündeme gelmektedir.
İlgili içtihatlarda;
- Edimler arasında aşırı oransızlığın bulunması,
- Zarar görenin kişisel özelliklerinin (yaş, eğitim durumu, ekonomik güç, sağlık durumu, toplumsal konum vb.) ayrıntılı biçimde değerlendirilmesi,
- Diğer tarafın yararlanma ve sömürme kastının araştırılması gerektiği vurgulanmaktadır.
Bu çerçevede, mahkemelerin gabin iddiasını değerlendirirken hem ekonomik verileri hem de tarafların kişisel ve psikolojik durumlarını birlikte ele alması gerekmektedir.
Gabinin Hukuki Niteliği ve Sözleşmeye Etkisi
Gabin halinde kurulan sözleşme baştan itibaren geçersiz değildir; kanunda tanınan hakkın, kanuni süreler içinde kullanılması şartıyla geçerliliği geçmişe etkili olarak ortadan kaldırılabilen bir sözleşme söz konusudur. Bu durum, doktrinde çoğunlukla “bozulabilir geçerlilik” olarak ifade edilmektedir.
Zarar gören taraf;
- Sözleşme ile bağlı olmadığını karşı tarafa bildirerek edimlerini geri isteyebilir,
veya - Sözleşmenin yürürlükte kalmasını isteyip, edimler arasındaki aşırı dengesizliğin giderilmesini talep edebilir.
Bu seçimlik haklar, gabin hükümlerinin temel koruma mekanizmasını oluşturur.
Gabinde Süreler: Hak Düşürücü Süreler
Türk Borçlar Kanunu’na göre gabine dayanan haklar hak düşürücü süreye tabidir.
Zarar gören;
- Düşüncesizlik veya deneyimsizliğini öğrendiği,
- Zor durumda olma hâlinin ortadan kalktığı tarihten itibaren bir yıl içinde,
ve her hâlükârda - Sözleşmenin kurulduğu tarihten itibaren beş yıl içinde
gabine dayanarak sözleşme ile bağlı olmadığını ileri sürebilir veya edimler arasındaki oransızlığın giderilmesini talep edebilir.
Bu süreler hak düşürücü niteliktedir; dolayısıyla mahkeme tarafından re’sen dikkate alınır ve sürenin geçmesi hâlinde artık gabine dayanılması mümkün olmaz. Bu nedenle, gabinden şüphe edilen sözleşmelere ilişkin işlemlerde sürelere azami dikkat gösterilmelidir.
Gabinin İleri Sürülmesi ve İspatı
Gabine dayanma hakkı, yalnızca zarar gören tarafa tanınmıştır. Karşı taraf, gabin hükümlerini kendi lehine ileri süremez.
Gabinin varlığını iddia eden zarar gören;
- Edimler arasındaki açık değer farkını,
- Kendisinin zor durumda, düşüncesiz veya deneyimsiz olduğunu,
- Karşı tarafın bu durumu bilerek istismar ettiğini
uygun delillerle ispat etmekle yükümlüdür.
Hâkim, öncelikle objektif unsur olan oransızlığı araştırmalı; bu unsurun varlığı belirlendikten sonra, tarafların kişisel ve ekonomik durumları, sözleşme koşulları ve sübjektif unsurlar yönünden ayrıntılı inceleme yapmalıdır.
Ayrıca, ilgili hükümlerin kıyasen uygulanması suretiyle, sözleşmenin varlığını sürdürmesi tercih edilse dahi, zarar görenin gabinden kaynaklanan zararının tazminini talep edebilmesi de mümkündür.
Uygulamada Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar
Günlük hayatta yapılan pek çok sözleşmede, özellikle:
- Piyasa değeri ile bağdaşmayan bedellerle taşınmaz veya araç devri,
- Ekonomik sıkıntı içindeki kişilerin acil nakde ihtiyaçları nedeniyle çok düşük bedelli satışlar,
- Hukuki bilgi ve deneyimi yetersiz kişilere yönelik karmaşık sözleşme metinleri,
gabin riskini gündeme getirebilmektedir.
Bu nedenle, yüksek meblağlı veya sonuçları ağır olabilecek sözleşmelerde, sözleşme kurulmadan önce hukuki içerik, edimlerin dengesi ve tarafların durumları titizlikle değerlendirilmeli; mümkün olduğunca uzman bir hukukçudan profesyonel görüş alınmalıdır.
Gabine maruz kaldığını düşünen kişilerin ise, hak düşürücü süreler geçmeden hukuki yollara başvurarak haklarını kullanmaları büyük önem taşımaktadır. Bu çerçevede, sözleşmenin iptali, edimlerin iadesi veya edimler arasındaki dengesizliğin giderilmesi gibi seçenekler değerlendirilmelidir.